اضطراب جدایی چیست و از چه سنی آغاز میشود؟
اضطراب جدایی یکی از شایعترین انواع اختلالات اضطرابی در کودکان است که معمولاً از سنین کمتر از یک سالگی دیده میشود. این اختلال بین 9 تا 18 ماهگی به اوج خود میرسد و بهطور طبیعی تا حدود 2.5 سالگی کاهش مییابد. بااینحال، در برخی کودکان این اضطراب ادامه پیدا میکند و میتواند در سنین دبستان به شکل امتناع از رفتن به مدرسه یا مدرسههراسی ظاهر شود. در نوجوانی نیز ممکن است مشکلات سازگاری ایجاد کند. این اختلال در دختران تقریباً دو برابر پسران شایع است و در نیمی از موارد ممکن است تا 8 یا 9 سال ادامه یابد.
کودکان مبتلا به اضطراب جدایی، هنگام دوری از خانه یا افراد مورد دلبستگی، اضطرابی شدید، ناتوانکننده و نامتناسب با موقعیت نشان میدهند. این اضطراب اغلب پس از تجربه یک رویداد تنشزا مانند شروع مدرسه، تغییر مدرسه، مرگ یکی از نزدیکان، نقلمکان به محله جدید یا ورود به مقطع ابتدایی بروز میکند. کودکان معمولاً نگراناند که در صورت دوری از والدین، آسیبی به خودشان یا والدینشان برسد.
اضطراب جدایی در کودکان زیر 3 سال طبیعی است، اما اگر پس از این سن ادامه یابد، ممکن است به اختلال اضطراب جدایی تبدیل شود که بهویژه در سنین دبستان خود را بیشتر نشان میدهد.
علائم اضطراب جدایی در کودکان
ویژگی اصلی این اختلال، ترس و نگرانی بیشازحد هنگام جدایی یا انتظار جدایی از خانه یا افراد مورد دلبستگی (مانند والدین) است که معمولاً از سنین پیشدبستانی آغاز میشود. برای تشخیص این اختلال، کودک باید حداقل سه مورد از علائم زیر را نشان دهد:
- ناراحتی شدید هنگام جدایی: کودک هنگام دوری یا انتظار دوری از خانه یا افراد مورد دلبستگی، ناراحتی مکرر و شدیدی را تجربه میکند.
- نگرانی درباره سلامت عزیزان: نگرانی بیشازحد درباره سلامت یا مرگ افرادی که به آنها دلبسته است، بهویژه وقتی از آنها دور است و نیاز به ارتباط مداوم دارد.
- ترس از اتفاقات ناگوار: نگرانی مفرط درباره گم شدن، ربوده شدن یا تصادف که مانع دیدار مجدد با افراد مورد دلبستگی شود.
- امتناع از تنها بیرون رفتن: کودک به دلیل ترس از جدایی، از تنها بیرون رفتن خودداری میکند.
- ترس از تنها ماندن: اضطراب شدید از تنها ماندن در خانه، یک اتاق یا مکانهای دیگر بدون حضور افراد مورد دلبستگی.
- امتناع از خوابیدن بهتنهایی: کودک از خوابیدن بهتنهایی یا دور از والدین و خارج از خانه امتناع میکند.
- مشکلات خواب: اصرار بر حضور کسی هنگام خواب یا رفتن به اتاق والدین یا خواهر و برادر در نیمهشب.
- ناراحتی در سفرهای انفرادی: احساس ناراحتی هنگام خواب در سفرهای بدون حضور والدین.
- علائم جسمانی: بروز علائمی مانند سردرد یا تپش قلب هنگام جدایی از افراد مورد دلبستگی.
کودکان مبتلا ممکن است نتوانند بهتنهایی در خانه بمانند یا به اتاق جدیدی وارد شوند و اغلب رفتار “چسبیدن” به والدین را نشان میدهند. هنگام جدایی، ممکن است گوشهگیر، بیتفاوت یا غمگین شوند، علاقهای به بازی نداشته باشند و از چیزهایی مانند هیولاها، تاریکی، دزدان یا تصادفات بترسند. این اختلال میتواند به مدرسههراسی و امتناع از رفتن به مدرسه منجر شود.
درمان اضطراب جدایی با بازیدرمانی شناختی-رفتاری
بازیدرمانی شناختی-رفتاری (CBT) یکی از روشهای مؤثر برای درمان اضطراب جدایی در کودکان است. مراحل این درمان به شرح زیر است:
جلسه اول: کودک با درمانگر ارتباط برقرار میکند و درمانگر برنامه درمانی و نحوه مشارکت کودک و والدین (معمولاً مادر) را توضیح میدهد.
جلسه دوم: از طریق نمایش عروسکی و تکمیل جملات ناتمام، کودکان با عروسکهایی که نقشهای مختلف و هیجانات متنوعی را نشان میدهند آشنا میشوند.
جلسه سوم: ارتباط بین فکر و احساس از طریق الگوهای نمایشی به کودک آموزش داده میشود و کودک نیز این الگوها را اجرا میکند.
جلسات چهارم تا دهم: تکنیکهای درمانی شامل آرامسازی، خودگویی مثبت، تشویق خود، پاداش به خود و راهبردهای مقابلهای (مانند تمرین تنفس) آموزش داده میشود. این تکنیکها با استفاده از عروسکهایی با نقشهای مثبت و منفی ارائه میشوند. کودک باید این مهارتها را در خانه با مادر و از طریق نمایش عروسکی تمرین کند.
جلسات پایانی: مادر بهتدریج و بهگونهای که کودک متوجه نشود، برای دقایقی از کلاس خارج میشود، اما هنگام بازگشت، حضورش برای کودک محسوس است. زمان خروج مادر در هر جلسه افزایش مییابد تا در جلسه دهم، مادر دیگر در کلاس حضور نداشته باشد.
نتیجهگیری
اضطراب جدایی میتواند تأثیرات عمیقی بر زندگی اجتماعی و تحصیلی کودک داشته باشد. با تشخیص بهموقع و استفاده از روشهای درمانی مناسب مانند بازیدرمانی شناختی-رفتاری، والدین و متخصصان میتوانند به کودک کمک کنند تا این اضطراب را مدیریت کرده و به زندگی عادی بازگردد.